Cada ano, ao chegar finais de outubro, pasa o mesmo. Aparecen as cabazas nos supermercados, os disfraces de bruxa nos escaparates e alguén que di, convencido, que o Halloween "é cousa de Estados Unidos".
E entón vén un galego e responde o de sempre: home, aquí xa tiñamos mortos, néboa e unha procesión de ánimas moito antes de que ninguén importase unha cabaza.
Hai nisto algo de verdade e algo de orgullo local. Pero a noite do Samaín merece que a miremos de preto, porque é, con diferenza, a festa máis galega do outono. E a que mellor combina co noso clima.
Que é o Samaín, exactamente
O Samaín é a festa que marca o final da colleita e o comezo da metade escura do ano. Celébrase entre o 31 de outubro e o 2 de novembro, pegadiño ás festas de Todos os Santos e dos Defuntos, e a tradición di que esas noites a fronteira entre o mundo dos vivos e o dos mortos se fai máis fina.
O Halloween ten raíces no Samhain céltico, e o Samaín galego pertence á mesma familia. Canto herdamos exactamente do mundo celta e canto recuperamos despois con boa vontade é un debate que deixamos para os historiadores e para a segunda rolda de viño.
O importante é que a noite existe, que as ánimas andan soltas e que, en Galicia, ninguén precisa que llo expliquen dúas veces.
Os calacús: cabazas con mal xenio
Antes do plástico e das telarañas de bazar, había cabazas. Ocas, talladas e cunha vela dentro, para alumear o camiño das ánimas e espantar o que tivese que espantarse. Aquí chámanlles calacús, ou cabazas a secas, que tampouco hai que complicalo.
O bo do calacú é que non precisa disfrace nin coñecementos técnicos. Unha cabaza, unha faca, un pouco de paciencia e un veciño que pregunta se aquilo é arte ou un accidente. É Galicia na súa expresión máis práctica: pouco aparato e moito efecto.
A Santa Compaña: o transporte nocturno que non queres coller
Ningunha lenda galega ten tanta fama. A Santa Compaña é unha procesión de ánimas que percorre camiños e corredoiras de noite, encabezada por un vivo que leva unha cruz e que non o fai por gusto. Non é o plan máis atractivo da noite.
A tradición di que, se te cruzas con ela, o mellor que podes facer é debuxar un círculo no chan e quedarte dentro, quieto como un pau, ata que pase. Os máis modernos dirán que tamén vale cambiar de beirarrúa e facer como que miras o móbil.
Sempre hai un primo, un veciño ou un coñecido do que ninguén lembra o nome que a viu cos seus propios ollos. Nunca é quen o conta. É un recurso narrativo magnífico.
As meigas e o famoso "habelas, hainas"
Eu non creo nas meigas, pero habelas, hainas. Poucas frases resumen mellor o carácter galego: unha cousa é o que se di en público e outra o que se fai cando cae a noite. Ninguén cre, pero ninguén se arrisca.
E de aí á queimada hai un paso. Augardente, azucre, casca de limón, unha cunca de barro e un conxuro lido con máis seriedade da que merece. Non hai Samaín que se precie sen alguén que dirixe a cerimonia. Ninguén o nomeou, e ninguén llo discute.
Se hai queimada, hai cuadrilla. E se hai cuadrilla, a Amijhos é a sudadeira que non pasa frío nin vergoña.
Para a cuadrilla que non falla nin a noite de Samaín.
Ver Sudadeira Amijhos en Redbubble ↗Abre en Redbubble
Castañas, ofrendas e o recordo dos que non están
O Samaín non é só medo e cabazas. Tamén é o momento de lembrar a quen xa non está. Aínda hoxe, moitas familias galegas visitan o cemiterio estes días, levan flores e arranxan o panteón antes de que chegue o frío de verdade.
E hai castañas. Moitas castañas. O magosto merece post propio e vai telo, que ten moita tela. Polo de agora, abonda saber que unha castaña quente e un viño novo van ben a calquera noite de ánimas.
Samaín contra Halloween: o resumo para impacientes
- Disfrace de Halloween: vampiro de poliéster. Disfrace de Samaín: o abrigo do avó e cara de ter visto algo.
- Ambiente de Halloween: música de terror. Ambiente de Samaín: orballo, silencio e un can ao lonxe.
- Merenda de Halloween: caramelos. Merenda de Samaín: castañas e, se hai sorte, queimada.
- Susto de Halloween: o que salta do armario. Susto de Samaín: o que non chega a saltar, pero está.
Como vestirse para unha noite de Samaín en Galicia
Aquí non hai debate. A noite de Samaín galega é fría, húmida e cun orballo que se mete ata onde non debería. Non é noite para disfraces de manga curta. Disfrázate do que queiras, pero con abrigo por debaixo.
A Choiva Galega é o disfrace definitivo: ninguén sabe de que vas, pero todos saben que non tes frío.
Meigas fóra? Habelas, hainas. Feliz Samaín.
Se queres seguir coñecendo o que nos define, le sobre a retranca galega ou sobre a morriña.